Frmacil

Soru
Biz herhangi bir organimizi birisine bagislaya bilir miyiz?


Normal halde caiz olmayan bazi seyler vardir ki, zaruret halinde mesru olmaktadir Meselâ, vefat eden hamile bir annenin karnindaki çocuk canli olup hareket ederse, âlimlerin çogunun görüsüne göre, annenin karni sol tarafindan yarilir ve çocuk alinir Çünkü bu durumda ölünün bir parçasi alinsa da, baska bir canlinin hayati kurtarilmis olmaktadir1

Iste bu fikhî hükme istinad eden zamanimiz âlimleri organ nakline cevap vermektedir Burada bir hastayi ölümden ve herhangi bir organini kaybetmekten korumakiçin, ölmüs olan bir kimsenin organlarindan birisi çikarilip hastaya takilmaktadir Bu ameliyat daha çok böbrek, kalb ve göz gibi âzalarda yapilmaktadir

Bu meseleye genisçe temas eden Ezher ulemâsindan Ahmed es-Sirbâsî, bu ameliyati yaparken bazi esaslarin göz önünde bulundurulmasini ve onlara riayet edilmesini sart kosmaktadir Herseyden önce bu “nakil” hayatî bir zaruretten dolayi yapilmalidir Umumî mânâda bir çesit tedâvidir Çünkü zaruretlerin bazi haramlari mubah kildigi, bilinen bir kaidedir

Böyle bir zaruret hâli ortaya çikinca, hastanin mâruz kaldigi hayatî tehlikenin ancak bu yolla giderilecegi teshisinin konmus olmasi; bu ameliyattan sonra da hastanin ya da tam olarak veya galip bir zanla kurtulma ümidinin tesbit edilmesi gerekir Yâni, ameliyat hem son çare olmali, hem de kurtulma ümidi “kesin”e yakin bulunmalidir Tabiî, bu teshiste siradan kimselerin degil de, sahasinda uzman bir doktorun veya varsa saglik heyetinin karar vermis olmasi lâzimdir

Kalbi, böbregi veya gözü alinacak ölünün hayatta iken organlarini bagislamis olmasi veya gerektiginde alinabilecegine dâir muvafakatinin mevcut olmasi da icap eder Sayet ölen kimse hayatta iken böyle birsey söylememis, bir muvafakatta bulunmamissa, yakinlarinin veya varislerinin rizasi alinmalidir Ayrica ölmüs kisi, “Ben ölünce cesedime dokunmayin” seklinde bir vasiyette bulunmamissa, bu vasiyete riayet edilmelidir

Organi nakledilecek kimsenin de gerçek mânâda ölmüs olmasi gerekir Hayatta bulundugu müddetçe alindigi takdirde ölümüne sebep olabilecek kalb gibi bir organinin alinip bir baska hastaya nakledilmesi caiz degildir Bir müddet sonra ölecegi tahmin edilen bir hastanin organi da alinmaz Öyle ki, doktorlarin kesin olarak ölecegi hususunda rapor verdikleri pek çok hastanin sagligina kavusup yasadigi vâkidir Bu itibarla, can çekisen bir hastanin “Nasil olsa ölecek” doüsüncesiyle bir organini alip baska bir hastaya nakletmek caiz degildir

Hayatta olan bir insanin ölmek üzere olan bir hastaya iki böbreginden birisini vermesinde ise, eger tibbî ve sihhî açidan, bagista bulunan kimseye o anda ve ondan sonraki hayatinda bir zarar gelmeyecegi tesbit edilir de akabinde böbrek nakli yapilirsa; yine burada birkisinin hayatinin kurtarilmasi bahis mevzuu oldugundan ve böbregini bagislayan kimse de zarar görmeyecegi için, bir mahzur olmamasi gerektir Bu bagis bir fedakârliktir

Bu arada, ameliyat yapilacak kimsenin muvâfakati, rizasi alinmalidir Onun haberi olmadan, imzasi alinmadan yapilan bir ameliyat zaten mümkün olmadigi gibi, dinen de uygun olmaz

Bu meselede Islâmiyetin nazara aldigi mühim husus, insan hayatinin kurtarilmasinin hedef alinmis olmasidir Çünkü dinin esaslarindan birisi de “hayati muhafaza”dir Bir kisinin hayatinin kurtulmasina vesile olmanin bütün insanlari hayata kavusturmak kadar mühim oldugunu bildiren âyetin meâli ise söyledir: “Kim bir kimseyi bir cana veya yeryüzünde bozgunculuga karsilik olmadanöldürürse bütün insanlari öldürmüs gibi olur Kim de bir insani ölümden kurtarirsa bütün insanlari ölümden kurtarmis gibi olur”2 Bu gayeye uygun oldugu içindir ki, müteahhirîn âlimleri hastaya ve çok kan kaybina ugrayan kimseye kan naklinin caiz oldugunu belirtmislerdir Hattâ alinan kan gayrimüslimden de olsa caizdir3

Ancak her ne sekilde olursa olsun, organini bagislayan veya böbregini sagliginda veren, kan bagisi yapan kimse, bunlarin karsiliginda bir para almamali, menfaat sarti kosmamalidir Çünkü insan ve insanin parçalari, istenildigi zaman satilan ve menfaat temin edilen bir meta degildir Bu itibarla, mecburiyet karsiliginda bagislanan bir organdan veya kandan ücret almak caiz olmamaktadir

Bu vesile ile bu meselede sikça sorulan bir hususa da açiklik getirelim:

Ölmeden önce göz ve böbrek gibi bir organini bagislayan kimse, bu organlarinin öldükten sonra bir hastaya takilmasiyla süphesiz sevap kazanacaktir Çünkü bu sayede baska bir insan sihhate kavusmus, hayata dönmüstür Ancak organ bagislayan bu kimse bagislamis oldugu ve sonra da nakledilmis olan bu uzvunun ikinci bir sahista gördügü vazifeden dolayi mes’ul sayilmaz

Söyle ki, bir baskasindan nakledilen gözle görmeye baslayan, eger o gözle harama bakmis, bir günah islemisse mes’uliyet kendisinedir Ölen kimsenin bundan bir mes’uliyeti yoktur Çünkü o adam ölmesiyle vücut elbisesinden tamamen soyulmus, artik maddî bedenle bir irtibati kalmamistir
1 el-Ihtiyar, 4: 167; Reddü’l-Muhtar, 1: 602
2 Mâide Sûresi, 32
3 Yes’elûneke Fi’d-Dîn ve’l-Hayat, 1: 604-608
Mehmed Paksu Helal – Haram
Selam ve dua ile